Diffüz idiopatik iskelet hiperostozunun (DISH) tedavisi, hastalığın yol açtığı soruna göre değişir. Egzersiz, fizik tedavi ve ilaçlar ağrıyı ve tutukluğu hafifletebilir. Belirli bir kemik çıkıntısı yakındaki bir yapıya baskı yaptığında ya da bir kırık veya başka bir omurga sorunu ameliyat gerektirdiğinde cerrahi yardımcı olabilir. İlk adım, şikâyetlerinizi DISH’in açıklayıp açıklamadığını ve bir tedavinin gerçekçi olarak neyi sağlayabileceğini anlamaktır.1, 2, 3
Forestier hastalığı olarak da bilinen DISH’te, bağların ve tendonların iskelete yapıştığı yerlerde, en sık da omurganın ön yüzü boyunca kemik oluşur. DISH tanısının nasıl konduğu ve görüntülerin neler gösterdiği genel bakış yazısında anlatılıyor.
Bu yazıda: Tedaviyle ne sağlanabilir · Ameliyatsız tedavi · Ameliyat ne zaman yardımcı olabilir · Torasik osteofitler ve Doç. Dr. Aghayev’in yaklaşımı · Riskler, iyileşme ve nüks · Yeni bir tedavi var mı? · Değerlendirme
| Asıl sorununuz | Nereden başlamalı |
|---|---|
| Ağrı, tutukluk ya da hareket kısıtlılığı | Ameliyatsız tedavi ve ağrının başka nedenlerinin araştırılması |
| Yutma güçlüğü, güçsüzlük, uyuşma ya da dengesiz yürüme | Ameliyat ne zaman yardımcı olabilir: ameliyat konuşulmadan önce nedenin araştırılması gerekir |
| Sırtın ortasında geçmeyen şikâyetler ve görüntülerde büyük torasik osteofitler | Torasik osteofitler: değerlendirmede neler incelenebilir ve bu ameliyatla ilgili kanıtlar neden hâlâ sınırlı |
| Düşme sonrası yeni ve şiddetli ağrı ya da yeni güçsüzlük | Bulunduğunuz yerde acil tıbbi yardım; planlı bir online danışmanlık bunun yerini tutmaz |
Düşme ya da hafif bir darbe sonrası boyunda veya sırtta yeni başlayan şiddetli ağrı acil değerlendirme gerektirir. Ekibe DISH’iniz ya da kaynaşmış bir omurganız olduğunu söyleyin. Sertleşmiş bir omurgadaki kırık dengesiz olabilir ve düz röntgende görülmeyebilir. Bu nedenle uzman önerileri böyle bir yaralanmadan sonra BT çekilmesini, bulgular net değilse ya da sinirler etkilenmiş olabilirse MR yapılmasını önerir. Yeni güçsüzlük, yürüyememe ya da aniden başlayan nefes alma veya yutma güçlüğü de acil yardım gerektirir.3
Tedaviyle ne sağlanabilir?
Hiçbir tedavinin DISH’i iskeletin tamamında geri çevirdiği ya da yeni kemik oluşumunu durdurduğu gösterilmemiştir. Bu yüzden tedavinin hedefleri daha sınırlıdır. Tedavi ağrıyı azaltabilir, hareketi ve günlük işleri kolaylaştırabilir, varsa bası ya da kırık gibi bir komplikasyonu tedavi edebilir.1
Bu hedefler farklı araçlar gerektirir. Düzenli egzersiz, görüntüler hiç değişmese de sert bir omurgayla yaşamayı kolaylaştırabilir. Yutmayı engelleyen bir kemik çıkıntısının alınması o tek sorunu çözer, ama kemik oluşturma eğilimini değiştirmez. İkisi de değerli olabilir. Bir tedavinin hangi hedefe hizmet ettiğini bilmek, işe yarayıp yaramadığını değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Şikâyetlere neyin yol açtığı da önemlidir. DISH sıklıkla disk dejenerasyonu, omurilik kanalı darlığı ya da ağrılı eklemlerle birlikte bulunur ve çarpıcı bir görüntü bunlardan hangisinin ağrıttığını göstermez. İyi bir değerlendirme, tedavi seçilmeden önce şikâyetin, muayenenin ve görüntülerin aynı soruna işaret edip etmediğini kontrol eder.1
Ağrı ve tutukluk için ameliyatsız tedavi
DISH’li kişilerin çoğu ameliyatsız tedavi edilir. Plan; tutukluğun ve ağrının nerede olduğuna, omurga ve eklemlerde başka neler olduğuna ve genel sağlığınıza göre yapılır. Ağrı geçmezse yeniden değerlendirme, farklı tedavi gerektiren bir disk, eklem ya da sinir sorununu ortaya çıkarabilir.1, 4
Egzersiz ve fizik tedavi
Bir fizyoterapist; düşük yoğunluklu aktivite, hareket açıklığı egzersizleri, hafif germe ve güçlendirmeden oluşan düzenli bir program kurmanıza yardımcı olabilir. Amaç dönmeyi, eğilmeyi ve günlük işleri kolaylaştırmaktır. Egzersizler omurganın kaynaşmış bölümlerine de hâlâ hareketli olan bölümlerine de uygun olmalıdır. Rahatça sürdürebileceğiniz hareketleri seçin ve programın zamanla değişmesini bekleyin.4
DISH’te egzersizle ilgili araştırmalar sınırlıdır. Küçük bir çalışmada 15 kişi; boyun, sırtın ortası ve bel için hareket, germe ve güçlendirme egzersizlerinden oluşan 24 haftalık bir ev programını tamamladı, ilk haftalarda gözetimli seanslar da yapıldı. Bunlardan sekizi kendini daha iyi hissettiğini bildirdi, omurga ölçümleri de biraz iyileşti. Çalışma egzersizi tedavinin makul bir parçası olarak destekliyor. Tek bir programın en iyisi olduğunu ya da egzersizin hastalığı yavaşlattığını göstermiyor.5
Sertleşmiş bir omurga düşmelerde daha kolay yaralanır. Bu yüzden, özellikle tutukluk dengenizi etkiliyorsa, denge ve düşmeyi önleme de planın parçasıdır. Bir yaralanmadan sonra ya da güçsüzlük veya uyuşma fark ederseniz egzersize başlamadan ya da programı değiştirmeden önce muayene olun.3
Ağrı kesiciler
DISH ağrısında genellikle basit ağrı kesiciler ve antiinflamatuvar ilaçlar kullanılır. Doğru seçim tanıya değil kişiye bağlıdır: böbrek fonksiyonu, mide sorunları, kalp ve tansiyon ile kullandığınız diğer ilaçlar neyin güvenli olduğunu belirler. Enjeksiyonlar ve güçlü ağrı kesiciler DISH’in standart tedavisi değildir. Önerildiğinde, tam olarak hangi sorunu tedavi etmesinin amaçlandığını sormak yerindedir.1, 4
Eşlik eden hastalıklar
DISH; diyabet, fazla kilo ve diğer metabolik hastalıklarla ilişkilidir. Bunların tedavisi genel sağlığınız ve olası bir ameliyatın planlanması için önemlidir. Bu hastalıkların daha iyi kontrol edilmesinin mevcut kemik çıkıntılarını küçülttüğü gösterilmemiştir.1
Beslenme ve doğal tedavi
Hiçbir diyetin, takviyenin ya da doğal yöntemin DISH osteofitlerini erittiği gösterilmemiştir. Yine de dengeli beslenmek, hareketli kalmak, kiloyu ve kan şekerini kontrol etmek genel sağlık ve hareket için faydalıdır. Yutmakta zorlanıyorsanız, neden araştırılırken hangi yiyeceklerin ve kıvamların daha güvenli olduğunu bir yutma değerlendirmesi gösterebilir. Kullandığınız takviyeleri doktorunuza söyleyin; bazıları reçeteli ilaçlarla etkileşir.1, 4
Ameliyat ne zaman yardımcı olabilir?
DISH cerrahisi tek bir ameliyat değildir. Farklı ameliyatlar farklı sorunları tedavi eder ve her birinin belirli bir hedefi olmalıdır: bası altındaki bir yapı ya da sabitlenmesi gereken bir kırık. Bu hedef de şikâyetleri açıklamalıdır. Ameliyatsız tedavinin işe yaramamış olması tek başına böyle bir hedef oluşturmaz. Görüntüdeki kemik miktarı kararın yalnızca bir parçasıdır.
Boyun osteofitleri ve yutma güçlüğü
Boyun omurlarının önündeki büyük kemik çıkıntıları yutağa ve yemek borusuna baskı yapabilir. Yutma güçlüğünün başka nedenleri de vardır. Bu yüzden değerlendirme genellikle görüntülemeyi bir yutma testiyle birleştirir; gerekirse kulak burun boğaz ya da gastroenteroloji uzmanının görüşü de alınır. Yutmayı engelleyen şeyin kemik olduğu doğrulanırsa ve şikâyetler belirginse, kemiğin boynun önünden çıkarılması yardımcı olabilir.2
Yutma güçlüğü nedeniyle boyun osteofitleri alınan 19 kişilik bir çalışmada hastaların %79’unda düzelme oldu. Komplikasyonlar da bildirildi ve gruptaki herkes DISH hastası değildi. Bu sonuç, dikkatli hasta seçimiyle bu boyun ameliyatında nelerin sağlanabileceğini gösteriyor; diğer DISH ameliyatları için bir başarı oranı değildir.2
Omurilik ya da sinir basısı
DISH; omurilik kanalı darlığı, disk dejenerasyonu ve başka türde bağ kemikleşmeleriyle birlikte görülebilir. Omurilik ya da bir sinir kökü sıkışmışsa ameliyat bu basıya yöneliktir: dekompresyon, bazen de stabilizasyon. Bu, omurganın ön ya da yan yüzündeki kemiğin alınmasından farklı bir ameliyattır.1
Kaynaşmış omurgada kırıklar
Birkaç omur kemik köprülerle birleştiğinde bu sert bölüm uzun bir kaldıraç gibi davranır. Bu durumda hafif bir düşme bile ciddi ve dengesiz olabilecek bir kırığa yol açabilir. Kırığı BT gösterir; bulgular net değilse ya da nörolojik belirtiler varsa MR gerekebilir. Tedavi kırığın tipine, sinirlerin etkilenip etkilenmediğine ve genel sağlığa bağlıdır; dengesiz kırıklar genellikle cerrahi sabitleme gerektirir.3
Kifoplasti DISH’in tedavisi midir?
Hayır. Kifoplastide çökmüş bir omur gövdesini desteklemek için içine çimento verilir. Osteofitleri almaz. DISH’te kaynaşmış bir bölümden geçen kırığın da önce bir uzman tarafından dengesi değerlendirilmelidir. Bu kırıklarla ilgili uzman önerilerinde çimento, zayıf kemikte vida sabitlemesini güçlendirmek için kullanılır; bu, tek başına yapılan kifoplastiden farklıdır.3
Torasik osteofitler ve Doç. Dr. Aghayev’in yaklaşımı
Boyun ile bel arasındaki torakal (sırt) omurga, DISH’in en sık görüldüğü bölgedir. Torasik osteofiti olan kişilerin çoğunun ameliyata ihtiyacı yoktur. Doç. Dr. Kamran Aghayev, geçmeyen şikâyetleri ve tetkikleri belirli bir torasik osteofit sorununa işaret eden seçilmiş hastaları ameliyat eder. Bu bölüm bu çalışmanın dayandığı anatomiyi ve kanıtların nereye kadar uzandığını anlatıyor.1
Torakal omurganın yanındaki sinirler
Sempatik sinirler iç organların çalışmasının düzenlenmesine katkıda bulunur. İki sempatik zincir torakal omurganın iki yanından, genellikle omurganın ön ve yan yüzünde büyüyen osteofitlerin hemen arkasından iner. Bu zincirlerin dalları, splanknik sinirler de dahil, omurların ön ve yan yüzünü çaprazlar ve kemik çıkıntıları bunlara baskı yapabilir. En alt torakal seviyelerde zincirin kendisi de etkilenebilir.6
Nathan, 1.000 kadavra üzerinde yaptığı çalışmada osteofitlerin bu yapılara 655’inde baskı yaptığını buldu. Temas en sık T8–T10 arasındaydı ve en sık sağ büyük splanknik sinir etkilenmişti. Bunlar genel olarak torasik osteofiti olan kişilerde ölüm sonrası yapılmış anatomik gözlemlerdir. Yaşayan hastalarda bu temasın ne sıklıkla şikâyete yol açtığını göstermezler.6
Kanıtlar neyi gösteriyor, neyi göstermiyor
Yayımlanmış bir olgu bu anatomiyi tedavi edilmiş bir şikâyetle ilişkilendiriyor. 39 yaşında bir erkekte, sağ tarafta T8–T9 seviyesindeki bir osteofitle ilişkili sırt ortası ve üst karın ağrısı vardı. Cerrahlar büyük splanknik siniri serbestleştirmek için kemiği aldı; hasta altı ay ve iki yıl sonra düzelme bildirdi.7
Bu tek bir hastadır. DISH’li kişilerde ortalama olarak koroner arter hastalığı da daha sık görülür, ama bu bir ilişkidir; osteofitlerin sinir basısı yoluyla kalp hastalığına yol açtığının kanıtı değildir.8 Kalp ritmi sorunlarının ve sindirim şikâyetlerinin pek çok nedeni vardır ve kendi başlarına araştırılmaları gerekir. Torasik osteofitlerin alınması bu sorunlar için yerleşik bir tedavi değildir.
Kısacası anatomi basıyı akla yatkın kılar ve bir görüntü kemiğin bir sinire yakın olduğunu gösterebilir. İkisi de belirli bir şikâyetin o kemikten kaynaklandığını kanıtlamaz. Bu belirsizlik nedeniyle değerlendirmede, ameliyat düşünülmeden önce şikâyetler, muayene ve görüntüler arasında tutarlı bir tablo aranır.
Doç. Dr. Aghayev ameliyatı nasıl yapıyor?
Doç. Dr. Aghayev osteofitlere göğüs kafesinin yanından ulaşır. Torasik osteofitler genellikle sağda daha belirgin olduğundan giriş çoğunlukla sağdandır; ana çıkıntılar soldaysa sol taraf kullanılır. Yer açmak için o taraftaki akciğer geçici olarak söndürülür, ardından osteofitler kemik aletleriyle alınır. Omurların kendisine dokunulmaz.
Omurganın yan yüzü boyunca çalışırken cerrah akciğere, her omurun üzerinden geçen küçük damarlara ve yukarıda anlatılan sempatik sinirlere yakındır. Solda aort doğrudan omurgaya yaslanır; yanındaki osteofitler genellikle daha yassıdır ve damarın şeklini alır.9
Ameliyat neden geniş olabilir?
Torasik DISH çok sayıda seviyeye yayılabilir. Doç. Dr. Aghayev, osteofitleri T3’ten T12’ye kadar uzanan hastalarda açık göğüs yaklaşımını kullanmıştır; böylece tek ameliyatta çok sayıda seviyeye ulaşılabilir. Planı kemiğin yeri ve yaygınlığı ile çevresindeki yapılar belirler. Kapalı (torakoskopik) ve açık yaklaşımlar farklı türde erişim sağlar; bu yüzden değerlendirme sırasında neden belirli bir kesinin önerildiğini ve alternatiflerin neler olduğunu sormaya değer.10
Bu yaklaşım daha önce uygulandı mı?
Evet. Doç. Dr. Kamran Aghayev bu torasik yaklaşımla birkaç DISH hastasını ameliyat etmiştir. Bu bir vaka serisi olarak ölçülüp yayımlanmış bir deneyim değildir ve başka bir hastada sonucun ne olacağını öngörmeye yaramaz.

Fayda, riskler, iyileşme ve nüks
Ameliyat neyi değiştirebilir?
Bir ameliyatın amacı, hedeflediği belirli sorunu hafifletmektir: yutma güçlüğü, sıkışmış bir sinir ya da dengesiz bir kırık gibi. Rahatlama kısmi olabilir. Omurganın diğer bölümlerindeki tutukluk ve ağrı genellikle devam eder; DISH’in başka yerlerdeki etkisi tedavi edilmiş olmaz. Ameliyattan önce, ameliyatın hangi şikâyet için yapıldığında ve işe yarayıp yaramadığını nasıl değerlendireceğinizde anlaşmak faydalıdır.
Riskler
Riskler ameliyata, yerine ve sağlığınıza bağlıdır. Boyun osteofitlerinin alınması yutma ya da ses sorunlarına ve yakındaki yapıların yaralanmasına yol açabilir.2 Göğüsten yapılan ameliyatların kendine özgü riskleri vardır:
- hava kaçağı ya da göğüs enfeksiyonu gibi akciğer sorunları;
- kanama ve yara enfeksiyonu;
- kesi çevresinde bir süre devam edebilen ağrı, uyuşma ya da karıncalanma;
- alınan kemiğin yakınındaki damar ya da sinirlerin yaralanması;
- kalp ve akciğer sağlığına bağlı genel anestezi riskleri.10, 11
Bunların sizin ameliyatınız için ne anlama geldiğini sorun: hangi seviyeler söz konusu, kemik büyük damar ve sinirlere ne kadar yakın ve rahatlama yetersiz kalırsa ne olur.
İyileşme
Göğüs ameliyatından sonra akciğer çevresindeki hava, sıvı ya da kanı boşaltmak için genellikle kısa süreliğine bir dren konur. Ağrı kontrolü, solunum egzersizleri ve aktiviteye kademeli dönüş iyileşmeye yardımcı olur.11 Hastanede kalış süresi, aktivite kısıtlamaları ve kontroller ameliyata ve size göre değişir. Ameliyat için İstanbul’a gelecekseniz, ne kadar kalmayı planlamanız gerektiğini ve hangi kontrollerin uzaktan yapılabileceğini önceden sorun.
Kemik yeniden büyüyebilir mi?
Evet, ama görüntüde yeniden büyüme her zaman şikâyetlerin geri dönmesi anlamına gelmez. Boyundaki DISH’e bağlı yutma güçlüğü nedeniyle ameliyat edilen yedi kişilik bir çalışmada hepsi üç ay içinde rahatladı. Daha sonra hepsinin görüntülerinde, yılda yaklaşık 1 mm hızla ve daha çok hâlâ hareketli olan seviyelerde kemiğin yeniden büyüdüğü görüldü. Beş kişide yutma güçlüğü geri dönmedi; iki kişide 10 ve 11 yıl sonra geri döndü ve birine ikinci ameliyat gerekti.12
Bunlar boyun ameliyatlarıydı; torakal ameliyattan sonra ne olacağını öngörmezler. Yine de takibin neden şikâyetleri ve işlevi izlemesi, görüntülemenin ise bir kararı değiştirecekse yapılması gerektiğini gösterirler.
DISH için yeni bir tedavi var mı?
Bugün kullanılabilen tedaviler yukarıda anlatılanlardır: ağrı ve tutukluk için ameliyatsız tedavi ve belirli komplikasyonlar için ameliyat. Henüz hiçbir ilacın insanlarda DISH’teki kemik büyümesini durdurduğu ya da geri çevirdiği gösterilmemiştir.1
En çok konuşulan araştırma, anormal kireçlenmenin doğal bir frenini, pirofosfatı üreten ENPP1 enzimiyle ilgilidir. Omur gövdelerinin arkasındaki bağın kemikleştiği, DISH’e yakın bir hastalık olan arka longitudinal ligament ossifikasyonu (OPLL) bulunan 50 kişilik bir çalışmada pirofosfat düzeyleri boyun kireçlenmesi olan kişilere göre daha düşük bulundu ve hastaların %14’ünde ENPP1 gen varyantları saptandı. Aynı araştırma ekibi daha sonra ENPP1’i olmayan farelerde enzim yerine koyma tedavisini denedi. Enzimin kemiğe yönelik bir formu bu farelerde omurgadaki kemik aşırı büyümesini azalttı ve kemik sağlamlığını iyileştirdi.13
Aynı 50 hastanın daha sonraki bir analizinde, pirofosfat düzeyi düşük olanlarda DISH daha sık görüldü (%72’ye karşı %44). Bu, OPLL’li tek bir hasta grubundaki bir ilişkidir; bağımsız bir DISH çalışması ya da bir tedavi denemesi değildir.14
Bu çalışmalar zamanla anormal bağ kemikleşmesine yönelik bir ilaca yol açabilir. Şimdilik enzim DISH’li insanlarda tedavi olarak denenmemiştir ve buna dayanan rutin bir DISH testi ya da reçete yoktur. Doç. Dr. Aghayev ENPP1 tedavisi uygulamamaktadır.
Değerlendirme
Doç. Dr. Kamran Aghayev İstanbul’da çalışan bir beyin ve sinir cerrahıdır. Bir değerlendirme, şikâyetlerinizi DISH’in açıklayıp açıklamadığını, başka nelerin katkıda bulunabileceğini ve belirli bir sorunu herhangi bir ameliyatın çözüp çözemeyeceğini netleştirmeye yardımcı olabilir.
Şunları anlatmanız faydalı olur:
- yardım almak istediğiniz asıl şikâyet ve ne zamandır sürdüğü;
- daha önce denediğiniz tedaviler ve neyin değiştiği;
- diğer tanılar, ameliyatlar ve kullandığınız ilaçlar;
- elinizdeki görüntüler ve raporlar; böylece klinik başka bir şeye gerek olup olmadığını söyleyebilir.
Sonuç ek tetkikler, evinize yakın bir yerde ameliyatsız tedavi, başka bir uzmana yönlendirme ya da cerrahi bir görüş olabilir. Bunların her biri işe yarar bir sonuçtur. Değerlendirme hangisinin size uyduğunu öğrenmenin bir yoludur; ameliyat taahhüdü değildir.
Şikâyetleriniz sürüyorsa ve bir uzman görüşü almak istiyorsanız, Doç. Dr. Kamran Aghayev ile online danışmanlık talep edebilir ya da İstanbul’da randevu alabilirsiniz. Doç. Dr. Aghayev’in özgeçmişi ve yayınları hakkında da bilgi alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
DISH nasıl tedavi edilir?
Soruna bağlıdır. Komplikasyon olmadan tutukluk ve ağrı varsa genellikle düzenli ve uygun egzersiz ya da fizik tedavi ve iyi seçilmiş ağrı tedavisiyle başlanır. Ameliyat, çözebileceği belirli bir sorun için düşünülür: yutmayı engelleyen bir osteofit, omurilik ya da sinir basısı veya dengesiz bir kırık gibi.
DISH’e hangi doktor bakar?
Soruna göre genellikle birden fazla doktor. Tanıyı çoğu zaman aile hekimi ya da romatolog koyar; ağrıyı ve eşlik eden hastalıkları da onlar yönetir. Hareket konusunda fizyoterapist yardımcı olur. Bası, kırık ve ameliyat gerektirebilecek osteofitleri omurga cerrahı değerlendirir. Yutma güçlüğünde genellikle kulak burun boğaz uzmanı ya da bir yutma terapisti de sürece katılır.
DISH tamamen geçer mi?
Şu an için hayır. Ameliyat bası ya da dengesiz kırık gibi yerel bir sorunu tedavi edebilir, ama başka yerlerde kemik oluşumunu durdurmaz. Egzersiz ve beslenme hareketi ve genel sağlığı destekler, ama onlar da DISH’i geri çevirmez.
Kaynaklar
1. Le et al. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis of the spine: pathophysiology, diagnosis, and management. Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons, 2021. Clinical review.
2. Kolz et al. Anterior cervical osteophyte resection for treatment of dysphagia. Global Spine Journal, 2021. Retrospective series of 19 patients.
3. Reinhold et al. Spine fractures in ankylosing diseases: recommendations of the Spine Section of the German Society for Orthopaedics and Trauma (DGOU). Global Spine Journal, 2018. Specialist recommendations.
4. Cleveland Clinic. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis (DISH). Institutional patient information.
5. Al-Herz et al. Exercise therapy for patients with diffuse idiopathic skeletal hyperostosis. Clinical Rheumatology, 2008. Small pilot study: 17 enrolled, 15 completed.
6. Nathan. Osteophytes of the spine compressing the sympathetic trunk and splanchnic nerves in the thorax. Spine, 1987. Cadaver study.
7. Jankowski et al. Thoracic osteophyte as a cause of symptomatic greater splanchnic nerve compression. Case report. Neurochirurgie, 2022; online 2021. Single case.
8. Oudkerk et al. Subjects with diffuse idiopathic skeletal hyperostosis have an increased burden of coronary artery disease: an evaluation in the COPDGene cohort. Atherosclerosis, 2019. Observational association.
9. Chen et al. Not all osteophytes are located on the right side of the vertebrae in diffuse idiopathic skeletal hyperostosis: a quantitative analysis in relation to the position of aorta. Orthopaedic Surgery, 2023. Retrospective CT study.
10. University College London Hospitals. Having VATS or a thoracotomy. General patient information on chest access and its risks.
11. University College London Hospitals. Thoracic surgery: information and advice for patients, relatives and carers. General recovery information; not a timetable for Dr. Aghayev’s operation.
12. Miyamoto et al. Postsurgical recurrence of osteophytes causing dysphagia in patients with diffuse idiopathic skeletal hyperostosis. European Spine Journal, 2009. Follow-up of seven cervical patients.
13. Srivastava et al. The prevalence of ENPP1 deficiency in humans with ossification of the posterior longitudinal ligament and the therapeutic potential of ENPP1 enzyme replacement in murine OPLL. Journal of Bone and Mineral Research, 2026; online 2025. Human observational study and mouse treatment experiments.
14. Kimura et al. Involvement of reduced ENPP1 function in the pathogenesis of ossification of the posterior longitudinal ligament. JBMR Plus, 2026. Further analysis of the same 50-patient cohort as reference 4.